زیلو, صنایع دستی

زیلو فرش سلامت؛ تاریخچه و زادگاه، انواع و نقش ها و نحوه بافت

زیلو فرش سلامت فروشگاه اینترنتی مهرمارکت

زیلو چیست؟

آن‌طور که از کلمه‌ی زیلو می‌توان متوجه شد و با توجه به برخی گفته‌ها در کتب مختلف، واژه زیلو تغییریافته و برگرفته از واژه “زیر و” است. یعنی چیزی که زیر پا قرار بگیرد. اما در بررسی لغت‌نامه‌ها متوجه شدیم که فقط به خود زیلو به‌عنوان نوعی فرش و زیرانداز اشاره‌شده است و بیشتر از این اطلاعاتی در لغتنامه‌ها در دست نیست. برای مثال در لغت‌نامه دهخدا نوشته‌شده است “زیلو، پلاس و گلیم را گویند و آن را شطرنجی نیز خوانند.” اما آنچه بدیهی است تفاوت بسیار میان گلیم و زیلو است، زیرا مواد خام این دو بسیار باهم متفاوت است و شباهت آن‌ها فقط از تشکیل شدن گره و گاهی نقوش شبیه هم ذهن بافنده‌ی آن‌هاست.

زیلو را «فرش سلامت» می‌نامند چراکه ذرات معلق در هوا تولید نمی کند و برای کسانی که بیماری های تنفسی دارند فرش بسیار مناسبی است همچنین حساسیت پوستی ایجاد نمی کند، زیرا تمام مواد آن سلولزی و از پنبه که یک ماده گیاهی است ، می باشد . زیلو به خصوص برای کودکان که بدنشان لطیف و حساس است ، فرش بسیار مناسبی است . ، دستبافته‌ای با نقش مایه‌های کهن که با فراز و نشیب‌هایی که در طول تاریخ دیده همچنان زنده و سرپا مانده است. میبدی‌ها زیلو را به این دلیل فرش سلامت می‌نامند که وقتی عمرش به پایان می‌رسد پای درخت دفنش می‌کنند تا کودی شود برای طبیعت. زیلو در تابستان خنک است و در زمستان گرم و به همین خاطر به فرش سلامت معروف شده است.

مهرمارکت؛ فروشگاه آنلاین فروش صنایع دستی یزد ارسال به سراسر کشور

زیلو بافی یکی از هنر های مهم و با ارزش است و برای یاد گرفتن این کار باید نگاه ظریف و دقت نظر داشته باشید. زیلو ساده است و این موضوع موجب می شود حس آرامبخشی به افراد بدهد. زیلو مثل دشت کویر می ماند. وقتی از بالا به زیلو نگاه می کنید سادگی خاصی دارد اما وقتی روی آن تمرکز می کنید متوجه پیچیدگی آن می شوید.»

در نگاه اول شاید با خود فکر کنید که زیلو یک زیرانداز نخی است و بافتن آن  کار ساده است اما با بررسی فنون و روش های بافت آن متوجه می شوید که فرهنگی غنی در هر تار و پود آن نهفته است و در اندازه های استاندارد ۴*۳ و ۱*۵/۲ و ۳*۲ و سفارشات گوناگون ۹۰ سانتیمتر و ۱۵۰ سانتیمتر، ۱۸۰ سانتیمتر، ۲۲۵ سانتیمتر برای بافت های زیر انداز و سجاده و غیره بکار می¬رود. بر اساس شواهد و منابع موجود فرش هایی در مساجد و تکایای موجود است که طول ۲۰ متر و ۱۸ متر و ۱۶ متر به خود اختصاص داده اند .

هر زیلو به تنهایی دارای دو رنگ می باشد؛ مانند سبز- نارنجی، آبی-سفید، سورمه ای-سفید، گلی- سفید، قهوه ای- سفید، زرشکی-سفید، رنگ های استفاده شده در زیلو معمولا منشا گیاهی دارند، ثابت بوده اند و معمولا در همان منطقه ای که زیلو بافته می شود، تهیه می شود.  به طور مثال از گیاه روناس برای طیف رنگ قرمز، از گیاه نیل برای طیف رنگ آبی و از پوست گردو برای رنگ های طیف قهوه ای استفاده می شود. رنگ های گیاهی در برابر نور خورشید و شستشو مقاومت بسیاری نشان می دهند. لازم به ذکر است که رنگ زیلوهایی که امروزه تولید می شود به صورت صنعتی تهیه می شود. سه ترکیب  رنگ رایج در  زیلو: سفید و آبی، قرمز و آبی و یا سبز و قرمز است. مهمترین کاربرد زیلو کاربری زیر انداز و پوشش کف زمین است. علاوه بر خانه ها، به دلیل سادگی و آرامشی که در طرح و نقش آن وجود دارد بسیار مناسب مساجد نیز هست.

این زیراندازها بر اساس نوع بافت و رنگ آن کاربردهای گوناگونی دارد از جمله می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

زیلوهایی که بیشتر مصرف خانگی دارند، این نوع زیلوها بیشتر جوهری و به رنگ آبی و گلی بافته می‌شود. قیمت این نوع زیلو در مقایسه با انواع دیگر ارزان تر است.

زیلوهایی که مخصوص استفاده در مساجد است و معمولاً به رنگ آبی و سفید است.

زیلوهای نفتال که ازمرغوب ترین نوع  است و به رنگ سبز و گلی بافته می‌شود.

برخی نقوش زیلو از نقش های آجرکاری و کاشی کاری های مساجد تاثیر گرفته است، ولی به طور کلی نقش های به کار رفته در زیلو عبارتند از:

نقش زنجیرک، نقش بندر روم،گل پرک نقش گره،نقش پرته توره، نقش مسجدی، نقش بافتوک، تالگ گل‌دار، نقش جناغی

توجه به نحوه‌ی بافت نقش در زیلو مسئله مهمی است که بدون در نظر گرفتن آن شناخت کامل زیلو ناممکن می‌نماید. در این زمینه می‌توان زیلوها را از نظر نقش به دو دسته تقسیم کرد:

الف) زیلوهای تک نقش

ب) زیلوهای سجاده‌ای

الف) زیلوهای تک‌نقش

از بین زیلوهای بررسی شده در مناطق مختلف، این نوع زیلوها بیشترین تعداد را به خود اختصاص داده است. نقوش حاشیه و زمینه طبق قاعده‌ی خاصی که گفته شد بافته می‌شود. بر اساس مشاهدات، نقش زمینه غالبا در این گونه زیلوها به ترتیب «بافتک» و «زلفک» بوده که شاید علت بافت زیلوها با این نقوش (به خصوص نقش بافتک) سادگی بافت آن نسبت به سایر نقش‌هاست. در میان زیلوهای تک‌نقش، نقوشی منحصر به فرد دیده می‌شود که در این زمینه می‌توان به نقش‌های (تالک و چشم بلبلی) اشاره کرد. این است که در زیلوهای قدیمی حتما نوشته وقفی وجود دارد اما زیلوهای متأخر گاه بدون کتیبه‌نویسی و فقط دارای نقش هستند.

ب) زیلوهای سجاده‌ای که خود به دو دسته تقسیم می‌شوند

١. زیلوهای سجاده‌ای تک‌نقش: در این گونه زیلوها هر سجاده با نقشی خاص تزیین شده که با حاشیه‌ای زیبا از سجاده‌های دیگر جدا گردیده است.

٢. زیلوهای سجاده‌ای با نقوش ترکیبی: در این دسته از زیلوها هر سجاده از نقوش متفاوت و متنوعی تشکیل شده که گل‌های هشت‌پر، دم موشی، لچک، و … از جمله این نقوش هستند. در مقام مقایسه این گروه نسبت به گروه قبل از قدمت و زیبایی بیشتری برخوردار است. بالطبع این ویژگی‌ها باعث شده که بافتن این نوع زیلو از عهده‌ی هر بافنده‌ای خارج باشد و تنها استادانی خبره به این کار مشغول شوند. براساس بررسی به عمل آمده این زیلوها از نظر تعداد نقوش سجاده‌ای و ردیف‌های بافته شده به ۲۴ نوع مختلف تقسیم می‌شوند که در ذیل از آنها یاد می‌شود:

١. سه نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲. چهار نقش سجاده‌ای در یک ردیف

٣. چهار نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۴. چهار نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۵. پنج نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۶. پنج نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۷. پنج نقش سجاده‌ای در پنج ردیف

۸. شش نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۹. شش نقش سجاده‌ای در چهار ردیف

۱۰. هشت نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۱. هشت نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۲. هشت نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۳. هشت نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۱۴. نه نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۵. نه نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۶. ده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۱۷ . ده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۱۸ . ده نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۱۹. سیزده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲۰. سیزده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۲۱. چهارده نقش سجاده‌ای در دو ردیف

۲۲. چهارده نقش سجاده‌ای در سه ردیف

۲۳. پانزده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

۲۴. هفده نقش سجاده‌ای در یک ردیف

معرفی نقوش زیلو

در ادامه به معرفی نقوش زیلو در استان یزد می پردازیم.

۱. بندرومی (Band roomi)

این نقش به شکل‌های مختلفی بافته می‌شد که ساده و گلدار از معمول‌ترین اشکال آن بود. در شهرهای میبد و اردکان به آن «عینک» هم می‌گفتند چرا که مربع‌های مرکزی، با حاشیه‌ی پیرامونی نقش، طرحی شبیه به عینک می‌سازند. این نقش اختصاص به زیلو داشته است.

۲. مورگ و چهار کله (Morg va charkalla)

این نقش از چهار مربع که در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و تشکیل یک مربع بزرگتر داده‌اند، تشکیل شده است. در طرفین چهار ضلع مربع اصلی، چهار نقش گردوندی مهر قرار گرفته و در مرکز حاشیه‌های اطراف مربع اصلی، چهار نقش «مورگ» که در اصطلاح زیلوبافان به آن «چرخ دونه‌بری» نیز گفته می‌شود، قرار دارد. نام دیگر این نقش «چنتک»Chantok) ) است. این نقش تلفیقی، از ابداعات زیلوبافان بوده است.

٣. چنتک (Chantok)

این نقش از هشت‌پر خورشیدی یا شاخ گاوی که در مرکز هشت‌ضلعی‌ها قرار دارد، شکل یافته و در لوزی‌های کوچک نیز چهار نقش چلیپا در کنار هم قرار گرفته‌اند. اصطلاح «چنتک» به نقوشی گفته می‌شد که از ترکیب چند نقش در کنار هم شکل می‌یافتند.

۴. بافتُک کوچیک (Baftoke koocheek)

این نقش دارای گونه‌‌هایی از جمله «بافتُک» بزرگ و از معمول‌ترین نقوش نزد زیلوبافان بوده است. در اغلب زیلوهای خانگی نیز از این نقش استفاده می‌کرده‌اند. اصطلاح «بافتک» از بافتن گرفته شده و احتمال می‌رود به علت استفاده‌ی زیاد از این نقش، این نام را به خود گرفته باشد.

۵. پیله (Peela)

این نقش بسیار شبیه به نقش گچ‌کن ساده است و احتمالا به سبب اینکه حاشیه‌های پلکانی نقش، چلیپای مرکز را در میان گرفته‌اند، به پیله شهرت یافته؛ چنان که پیله هسته مرکزی را دربر می‌گیرد.

۶. پرت توره (Part toora)

توره در گویش محلی به «شغال» گفته می‌شود و نقش پرت‌توره نشان جای پای این حیوان است. در منطقه‌ی میبد و اردکان روزگاری این حیوان به وفور یافت می‌شد و هنگامی که از باغ‌های سرسبز و مزارع کشاورزان عبور می‌کرد، جای پایش چونان نقشی بر زمین‌های مرطوب می‌نشست. این نقش الهام گرفته از جای پای شغال‌های حاشیه‌ی کویر است که شباهتی بسیار به روباه داشتند. نقش دیگری نیز به همین شکل و با اندک تغییری به نام «پنجه شیر» وجود دارد.

۷. كله مداخلی چشم‌دار (Kalla madakheleeye cheshm dar)

نقش کله مداخلی به دو صورت ساده و چشم‌دار بافته می‌شد. نقش چشم‌دار یک مربع سفید کوچک در مرکز دارد. این نقش الهام گرفته از نقوش معماری است که در یزد نیز فراوان یافت می‌شود. در آجرکاری‌ها و کاشی‌کاری‌های بناهای تاریخی یزد و به مثابه نقش تزیینی بر لبه بادگیرها نیز می‌توان آن را دید. در قالی‌های ترکمن نیز نقشی مشابه کله مداخلی به نام «تكبنت» (tekbent) یا ترک‌بند وجود دارد.

۸. بازوبند صلیب (Bazoobande saleeb)

این نقش همان چلیپا یا صلیب است که در منطقه میبد به آن «چرخ چاه» هم گفته می‌شود. این نقش که دارای تاریخی دیرین در هنرهای تزیینی ایران است، در هنرهای مختلف کاربرد داشته است. وجه تسميه‌ی «چرخ چاه» نیز به تناسب شرایط محیطی استان یزد بر آن نهاده شده است. چرخ چاه وسیله‌ای بوده که با آن خاک و گل‌های قنات‌ها را بالا می‌کشیدند و به کمک این وسیله چاه حفر می‌شد. به جهت کاربردی بودن آن، که به گونه‌ای نویدبخش آب و آبادانی بوده، نقشی نیز در زیلو برای آن در نظر گرفته‌اند.

۹. گچ‌بر یا گچ‌کن (Gachkan Gachbor)

این نقش به احتمال زیاد برگرفته از نقوش گچ‌بری روی دیوارهاست و نزد زیلوبافان اردکانی به «گچ‌کن» مشهور است. در میبد نیز به «گچ‌بر» و «گچ‌کن» شهره است. این نقش از تلفیق شمسه و چلیپا به وجود آمده است. نقوش درون شمسه عمدتا نقش «گل و مر» و «هشت‌پر شکسته» بوده اما در برخی از زیلوها نیز به جای «گل و مر» از نقش «پنجه شیر» استفاده شده است. نقش گچ‌کن در گچ‌بری منازل منطقه‌ی میبد و اردکان تا سال‌های گذشته نیز رواج داشت و عمدتا محل اجرای آن در ایوان‌ها و تالارها بود که اغلب به صورت «خط کشی» روی گچ اجرا می‌شد.

۱۰. چشم گاوی (Chashme gavi)

این نقش جزء نقوش فرعی است و در کنار نقوش دیگر ترکیبی زیبا می‌سازد. همان گونه که از نامش پیداست شباهت زیادی به چشم گاو دارد و خطوط محیطی آن را در ذهن تداعی می‌کند. این گونه نقوش نشان از دقت نظر و تأثیرپذیری طراحان نقوش زیلو از محیط پیرامون دارد.

۱۱. گل و مر یا گل و مهر (Golomohr (Golomor

شکل میانی این نقش شباهت بسیاری به شکل مهر دارد که به صورت چشم دار یا چشم باز هم بافته می‌شود. فضای پیرامون مهر را گلی احاطه کرده که مربع مرکزی را در میان می‌گیرد. این نقش عمدتا در زیلوبافی کاربرد داشته و مورد مشابه آن در هنرهای تزیینی دیگر کمتر دیده شده است. توضیح آنکه در گویش میبد و اردکان حرف «ها» کلمه‌ی «مهر» خوانده نمی‌شود و «مر» تلفظ می‌گردد.

۱۲. بالنگ (Balang)

این نقش را برخی از زیلوبافان به نام پیله می‌شناسند و عمدتا به دو شکل سفید کار و آبی کار بافته می‌شود. ظاهرا به سبب شکل‌های کوچک سفید که در پیرامون نقش ایجاد شده است و به پیله‌های سفید شباهت دارد به این نام معروف گشته است. گرچه علت نام گذاری آن به درستی مشخص نیست. یکی از استادان زیلوباف معتقد بود چون بالنگ را برای تولید مربا به صورت لوزی برش می‌دهند و در این حالت خط‌های تیره روشن بخش برش خورده نمودار می‌گردد، زیلوبافان از این شکل تاثیر گرفته‌اند و این نقش را که به بالنگ شباهت داشته، به این نام خوانده‌اند.

۱۳. چهار کله زمینه (Char kalla zameena)

این نقش یکی دیگر از انواع چهار کله‌هاست که متن زمینه زیلو را پوشش می‌داده و اختصاص به زیلوبافی داشته است. چهار کله به صورت منفرد در حاشیه زیلوها کاربرد داشته اما بدین شکل و در ترکیب با نقشی دیگر در زمینه استفاده می‌شده است.

۱۴. غزن قفلی (Ghazan ghofli)

به سبب اتصال و در هم قرار گرفتن اجزای نقش در یکدیگر به این نام

خوانده می‌شود. در مرکز این نقش، چرخ دونه‌بری که از نقوش ویژه زیلوبافی میبد و اردکان است قرار دارد.

۱۵. شونه (شانه) (Shoona)

این نقش شباهت بسیار به شانه دارد و شکل آن برگرفته از شانه‌های چوبی است که در گذشته استفاده می‌شد. این نقش به عنوان پایه نیز کاربرد دارد و نقشی چون سرو روی شانه قرار می‌گیرد. در فرش‌های ترکمن نیز نقشی به همین نام وجود دارد.

۱۶. سینه‌ریز (Seenareez)

طرح سینه‌ریز، گونه‌های مختلفی دارد و این نقش نیز یکی از این گونه‌هاست. این نقش برگرفته از شکل سینه‌ریزهایی است که به دست جواهرسازان ساخته می‌شد و استادان زیلوباف آن را به صورت نقش در زیلو قرار می‌دادند.

۱۷. كله محرابی یا دوکی (Dooki/ Kallamehrabi)

این نقش در بالای طرح‌های محرابی و به منزله تزیین قرار می‌گرفت. شکل آن از یک طرف شبيه عدد ۶ است و از طرف دیگر عدد ۶ وارونه را تداعی می‌کند.

۱۸. زلفک (Zolfak)

این نقش برگرفته از طرح گیسوی شانه زده است که از وسط به طرفین باز شده و تداعی‌گر زلف‌‌هایی است که در دو سوی صورت ریخته شده که در هنر و ادبیات ایران حکایت‌های بسیاری بر آن مترتب شده است. زلفک دارای دو طرح شکسته و بریده است.

۱۹. کنگره‌ی چشم‌دار (Kongeray chashmdar)

این نگاره را از معماری خاص مناطق کویری الهام گرفته‌اند و نمونه‌های آن را بر دیوار کاروان سراها، برج‌ها و تزیینات لبه‌ی بادگیرها می‌توان دید. همچنین تشابه بسیاری بین این نقش و نقش «دالموچ» Dalmutsch)) در قالی‌های ترکمن وجود دارد. این نقش به دو صورت چشم‌دار و ساده بافته می‌شد. در گونه ساده آن مربع‌های سفید وسط نقش که به مثابه چشم نقش است، وجود ندارد.

۲۰. ستاره دست به دست هم (Setaray dast be daste ham)

این نقش بیشتر اختصاص به زیلوبافان اردکانی داشته است. در این نگاره چون نقش مرکز و نقوش پیرامونی به طریق سفیدباف در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و فضای منفی نقش را ایجاد می‌کند، طرح به مثابه سیاهی شب و نقوش همانند ستاره‌های درخشان آن به نظر می‌رسد.

۲۱. جعبه یا جعبگ (Jabe/ Jabog)

این نقش شباهت زیادی به یک جعبه یا صندوق مربع شکل دارد و جزء نقوش حاشیه‌ی زیلو بوده است. کاربرد دیگر آن استفاده در مرکز برخی از نقوش بوده است. این نگاره تشابه بسیار زیادی به نقش «چشمه» یا «گزچیک» (Goz cheek) قالی‌های ترکمن دارد.

۲۲. برگ یا پرگ (Barg/ Parog)

این نگاره که همان نقش چلیپایی است به چرخ چاه هم مشهور است و به سبب تشابه آن با چرخ چاه خاصه در منطقه میبد به این نام شهره است. تشابه این نقش به غوزه‌های رسیده‌ی پنبه که پنبه آن خارج شده نیز بسیار است و شاید علت نام‌گذاری آن هم همین تشابه شکلی باشد. با توجه به اینکه پنبه در تولید زیلو ماده اولیه بوده است، گمان می‌رود این نقش از کلوزه‌های پنبه تأثیر گرفته باشد.

۲۳. هشت‌پر جعبه زنجیره (Hashtpare jabezanjira)

این نگاره جزء نقش‌‌هایی است که بیشتر در اردکان رواج داشته است. در مرکز نقش، یک گل هشت‌پر قرار گرفته که از اطراف در یک هشت‌ضلعی با تزیینات زنجیره‌ای محدود شده است. این نقش برگرفته از نقش «بافتک» است.

 

 

مرغوبیت یک زیلو در نحوه بافت آن، میزان تراکم، تنوع نقش ها، نخ مصرف شده در زیلو و کیفیت رنگ آن است. اگر تراکم زیلو کم باشد، زودتر فرسوده می شود و دوام آن نیز کم است اما تراکم بالای زیلو باعث می شود که مقاومت آن در مقابل فرسایش بالا رود. زیلوهایی که با رنگ های طبیعی رنگ آمیزی شده باشند مقاومت بالایی در شستشو دارند و هم چنین کیفیت بالاتری نیز دارند. در مناطق کویری گلیم پیش تر از زیلو بافته می شده است، اما در مناطق کویری بیشتر از زیلو استفاده می کنند زیرا مواد اولیه گلیم از پشم است و بیشتر مناسب مناطق سردسیری می باشد در صورتی که زیلو از نخ پنبه تشکیل شده است و به خاطر ضخامت و خنکی آن بیشتر در مناطق کویری مرسوم است.

مهرمارکت؛ فروشگاه آنلاین فروش صنایع دستی یزد ارسال به سراسر کشور

زادگاه  وتاریخچه زیلو

زیلو از زیراندازها و بافته‌های روستایی ایران است که در مناطق گرم ایران به ویژه یزد و میبد بافته می‌شود و قدیمی‌ترین زیلوی یافت شده در ایران، زیلویی است که اکنون در مسجد جامع میبد قرار دارد که در سال ۸۰۸ هجری قمری بافته شده است. زیلوبافی از صنایع دستی روستایی معمول در میبد است که تا چند سال قبل صدها خانوار از بافتن آن امرار معاش می‌‌کردند اما در حال حاضر تعداد اندکی از بافندگان سنتی این رشته در میبد باقی مانده اند. به جز زیلویی که قدیمی‌ترین زیلوی ایرانی به شمار می‌رود، زیلوهای منحصر به فرد و تاریخی دیگری نیز در اماکن متبرک این شهر و دیگر مناطق گرم کشور یافت شده که از میان آنها می‌توان به زیلوهای موره در خانقاه «بیداخوید» متعلق به ۹۲۷ و ۹۳۰ هجری قمری و تکه زیلوی مسجد شاه ولی تفت متعلق به ۹۶۳ هجری قمری اشاره کرد. زیلو هرچند به ظاهر یک فرش نخی ساده است اما بررسی فنون و تکنیک بافت آن نشان می‌‌دهد که فرهنگی غنی در پس هر تار و پود آن نهفته است.

زیلو در نقش و بافت شباهت بسیاری به حصیر دارد و همانند حصیر یکی از موارد استفاده آن در مساجد، مصلی و اماکن متبرکه است. کارشناسان احتمال می‌‌دهند که زیلو بافی تکامل شیوه بافت حصیر باشد یا اینکه بافندگان آن از شیوه بافت حصیر بهره برده اند. به هرحال زیلو از کهنترین فراورده‌های دست بافته است که دیرینگی آن را پیش از برآمدن اسلام می‌‌دانند. اما در این نکته که خاستگاه این نوع بافته و محل شکل گیری آن کجا است، اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد. میبدی‌ها زیلو را از بافته‌های بومی خود می‌‌دانند و عقیده دارند این بافته ایرانی حاصل تفکر و خلاقیت مردم این خطه است. حتی اگر بخواهیم این تعلق را نفی کنیم، ارتباط و تشابه بسیاری که میان شئونات زندگی مردم و نقوش این بافته‌ها وجود دارد نشان می‌‌دهد که دیر زمانی است میبدی‌ها با آن آشنایی کامل دارند و حداقل در شیوه بافت آن دخل و تصرفاتی کرده اند. از پیشینه زیلو در میبد مدرک مستندی در دست نیست، اما بقایایی از زیلوی بافت میبد در مسجد جامع این شهر قرار دارد که تاریخ ۸۰۸ هجری قمری را نشان می‌‌دهد.

همچنین در مسجد شاه ولی تفت زیلویی موجود است که نام شمس الدین قطب الدین میبدی بر آن دیده می‌شود و تاریخ ۹۶۳ هجری بر آن بافته شده است. برخی از ایرانگردان خارجی نیز در سفرنامه‌های خود از زیلوی میبد یاد کرده اند. سر پرسی سایکس، نماینده نظامی انگلیس در ایران به هنگام عبور ازمیبد می‌‌نویسد:«این گلیم‌های قرمز بافت میبد از شهرت خاصی برخوردار است…» و مرادش از گلیم همین زیلو است. زیرا گلیم بافی در میبد مرسوم نبوده است و اطلاق گلیم به زیلو از نظر تشابهی است که بین بافت این دو وجود دارد. تار و پود زیلو از نخ پنبه است و در اندازه‌های ۳ × ۴ و ۲ × ۳ بافته می‌شود.

ناصر خسرو در کتاب سفرنامه خود به بیش از 500 کارگاه زیلو بافی در این شهر ها اشاره کرده است. خاستگاه هنر زیلو بافی دراستان یزد محلی به نام بشنیغان در میبد بوده که از این محل به جاهای دیگر رواج یافته است. به دلیل شباهت زیاد زیلو به حصیر، در نقش و بافت، می توان احتمال داد که زیلوبافی مرحله تکمیل یافته حصیربافی است و بافندگان آن از این صنعت الهام گرفته اند.  استان یزد دارای محیطی بسیار گرم و خشک است و زادگاه بسیار مناسبی برای زیلو در تاریخ است. زیرا علاوه بر الگوهای زیبا و رنگ های منحصر به فرد ، از این پارچه های دستی به عنوان پوشش کف و نور سرد استفاده می شود. همچنین طبق اسناد تاریخی قدیمی ترین قطعه باقیمانده زیلو متعلق به مسجد جامع میبد است.

یکی از قدیمی ترین دست بافت ها، زیلو است که قدمت آن را به پیش از اسلام نسبت می دهند و میبدی ها بافت زیلو را به خود نسبت می دهند.

تشابه قسمتهای زیلو به شئونات مادی و معنوی زندگی مردم میبد اعم از نوع مسکن،معیشت، اعتقادات و باورهای این منطقه گویای این نکته است که اگر هم میبد خاستگاه صنعت زیلوبافی نمیباشد، دیرزمانی است که میبدی ها با آن آشنایی دارند و حداقل در شیوه بافت آن دخل و تصرف نموده اند.

همچنین به علت شباهت زیاد زیلو به حصیر در نقش و بافت، می توان احتمال داد که زیلوبافی یا مرحله تکمیل یافته حصیربافی است و یا بافندگان آن از این صنعت الهام گرفته اند. در متون قدیم کمتر به نام زیلو بر می خوریم و فقط هر جا سخن از مسجدی بوده، از زیلو به عنوان فرش نامبرده شده است.

بر اساس شواهد و قراین موجود، صنعت زیلو بافی پیش از اسلام در نژاد اعراب وجود داشت که اصطلاحات و  واژه های عربی در صنعت زیلو خود گواه این گفته است.

 

زمان قدیم زیلو یک محصولی بود که در همه خانه‌ها پیدا می‌شد و چندان هم ارزش زیادی نداشته زیرا در هر خانه پنبه به میزان زیادی وجود داشت. در یزد پنبه کشت می شده اما بعد از خشکسالی این موضوع، کشت آن کاهش پیدا کرد و قیمت پنبه بالا رفت.

 

تا سال های اخیر میبد هنوز دارای ویژگی های یک جامعه بسته کشاورز خودکفا بود و حتی پوشاک اکثر مردم نیز از کرباس های دستبافت زنان تهیه می شد. اکثر مساجد و زیارتگاه های ایران با زیلو های میبد مفروش بود. بی جهت نیست که زیلوبافان میبدی این صنعت را از ابداعات اجداد خود میدانند. هر چند برخی از جهانگردان و محققان از شهرهای دیگر نام برده اند که به بافت زیلو شهرت داشتند.

از بافت زیلو در میبد مدرک مستندی در دست نیست اما بقایای قدیمی ترین زیلوی بافت میبد در مسجد جامع این شهر موجود است که تاریخ ۸۰۸ ش از ۶۰۰ سال قدمت دارد در حدود ۵۰% فرسوده شده است و به عنوان زیرانداز در زیر زیلوی دیگر که قدمت آن نیز بیش از صد سال است استفاده می گردید. هم اکنون این زیلو در موزه زیلوی میبد نگهداری می شود. دو زیلوی کهنه در مسجد رکن آباد میبد نگهداری میشود: بر روی یکی از آن زیلوها ابیات زیر بافته شده است:

غرض نقشی است کز مابازماند

که هستی را نمی بینم بقائی

مگر صاحبدلی روزی به رحمت

کند در کار درویشان دعائی

از زمان قدیم تا به امروز نام زیلو با بناهای مذهبی گره خورده است. هم چنین بافت به ظاهر ساده زیلو با معماری مساجد و اماکن متبرکه کاملا هماهنگ است، مخصوصا مساجدی که رنگ کاشی های آن به فیروزه ای می باشد با زیلوی آبی و سفید کاملا منطبق است. به طور کلی زیلو در مناطق گرم و کویری یکی از پرکاربردترین زیرانداز ها می باشد. قدیمی ترین زیلوی ایران در حدود 600 سال پیش بافته شده است و در مسجد جامع میبد یزد قرار دارد این زیلو با گذشت چند قرن هم چنان رنگ خود را حفظ کرده است.

تنوع نقش‌مایه‌ها یکی دیگر از جنبه‌های درخور توجه زیلوست که در عین جاذبه بصری دارای فرهنگی غنی و پربار است. این نقوش که عمدتا برگرفته از فرهنگ و محیط اجتماعی و زندگی مردمان حاشیه‌ی کویر ایران است، نشان‌دهنده غنای فکر و اندیشه‌ی بارور طراحان و استادکارانی است که در جزیی‌ترین شکل‌های پیرامونی خود نقشی زیبا دیده‌اند که می‌تواند بر فرش بنشیند و در عین زیبا ساختن آن را تنوع بخشد. گیاهان، ابزار، ادوات و لوازم زندگی، حیوانات، معماری، حتی آدم‌ها، همه و همه بهانه‌‌هایی بودند که می‌شد با آنها نقشی ساخت و به تناسب در جای جای زیلو نشاند. نقش‌‌هایی به غایت ساده آن‌چنان که می‌توان در پس هر طرحی، سادگی رفتار، گفتار، پوشش و زندگی این مردم را دید. این نقش‌مایه‌ها را می‌توان به سه بخش عمده تقسیم کرد:

١. دسته‌ی اول شامل نقوشی است که در فرش‌‌هایی چون قالی و گلیم نیز دیده می‌شود. خاصه فرش‌‌هایی که بیشتر از نقوش شکسته بهره می‌گیرند؛ مانند گلیم. اما اینکه کدامیک بر دیگری تأثیر گذاشته است، به درستی مشخص نیست؛ مهم آن است که آنچه امروز می‌توان مشاهده کرد، تشابه نقش‌مایه‌‌هایی است که در زیلو و گونه‌های دیگر فرش‌های ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است.

٢. دسته دوم نقوشی هستند که بین زیلو و نقوش تزیینی معماری ایرانی ارتباطی مشترک دارند و در برخی موارد نیز دارای اسامی مشترک هستند. این دسته از نقوش نیز دارای قدمتی بسیار در هنرهای ایرانی‌اند  و پیشینه‌ی بخش عظیمی از آنها به هنر و تمدن ایران قبل از اسلام باز می‌گردد و به گونه‌ای می‌توان گفت بخشی از هویت هنر و فرهنگ ایران را تشکیل می‌دهند. اما به علت نبودن منابع کافی نمی‌توان به درستی روشن ساخت که از چه زمانی این نقوش در زیلو وارد شده است و برای نخستین‌بار در کدامیک از مناطق ایران بزرگ این تحول روی داده است.

٣. دسته سوم نقوشی است که اختصاص به زیلوبافی دارد و نمونه‌های آن را در هیچ یک از هنرهای تزیینی دیگر نمی‌توان یافت. این گروه بخش عظیمی از نقش‌مایه‌ها را تشکیل می‌دهد و نشان از ابتکار عمل استادکاران و طراحان در ایجاد نقوش متنوع و خلاقه دارد که موجبات زیبایی و یگانه بودن این فرش را در نقوش فراهم آورده است. این دسته از نقش‌ها عمدتا اسامی محلی دارند که برخاسته از محیط و جغرافیایی یزد است و طبیعتا لازمه شناخت آنها نیز آشنا بودن با فرهنگ گفتاری مردم یزد به ویژه مردم میبد و اردکان است.

 

 

 

مواد اولیه برای بافت زیلو

نخ پنبه ای، عمده ترین ماده اولیه ی زیلو بافی است. 6 تا 8 نخ یک لا را در کنار یکدیگر قرار می دهند، می تابند و به مصرف پود می رسد.

 

مراحل بافت زیلو تشکیل شده است از:

1-نصب دار 2-چله کشی 3- شلیط کردن 4- پودگذاری و نقش پردازی 5- شیرازه زنی 6-پایین آوردن و عملیات تکمیلی بر روی زیلو

 

 

در بین دستگاه‌های زیلوبافی برخی از دستگاه‌ها با کمک پمپ باد کار می‌کنند. یادگاری در توضیح عملکرد این دستگاه‌ها عنوان می‌کند: «از چند سال پیش برای اینکه سرعت کار بیشتر شود برخی دستگاه‌ها از مدل سنتی خارج و بادی شده‌اند و نقش ا‌ندازی آنها به وسیله ۱۴ دکمه انجام می‌شود اما در دستگاه‌های سنتی کل بحث نقش اندازی به وسیله دست صورت می گیرد و زیلو در دست بافنده شکل می گیرد. با عوض کردن اهرم‌هایی که بالای سر دستگاه وجود دارد نقش روی زیلو شکل می‌گیرد.

بافت که اکثراً شبیه به گلیم است ، معمولاً با الگوهای مربعی ، در رنگهای محدود ، به عنوان پوشش کف در خانه ها و گهگاه مساجد دیده می شود. ماده اولیه زیلو نخ است و تهیه این نخ به عنوان اولین بسیاری از مراحل ساخت پارچه زیلو در نظر گرفته می شود.

 

ماشین آلات زیلو بافی بسیار شبیه به گلیم فرش است. نقوش برجسته ای که در این دست بافته وجود دارد، در ساختمان های معماری ایران  نیز دیده می شود. نقوش هندسی و گل دار دو گروه اصلی از طرح های زیلو هستند و لوزی و مربع و صلیب در بین طرح های هندسی آن غالب هستند.

زیلو معمولاً از دو طرح “گلدانی” و “محرابی” تشکیل شده است. نوع سوم الگوهای آن کاملاً بی نظیر است که معمولاً در بازار با دو رنگ تهیه می شوند و یکی از آنها سفید است.

 

علاوه بر این ، در سالهای اخیر شاهد استفاده های جدیدی از زیلو مانند کیف و کوسن بوده ایم که باعث رونق بیشتر این صنایع دستی باستانی در سرزمینهای بیابانی ایران شده است.

گروهی متشکل از سه متخصص شورای جهانی صنایع دستی، در اکتبر سال ۲۰۱۷ به میبد رفتند و از کارگاه های مختلف زیلو بافی، موزه ی زیلوی میبد، گالری هایی با نمایش عکس ها و اسناد ثبت شده از  تولید باستانی زیلو در این شهر، بازدید کردند و با تأیید اینکه هنر زیلو بافی یک هنر و صنعت گسترده در میبد است و بسیاری از مردم هنوز در این صنعت فعالیت می کنند، پرداختند.

رئیس شورای جهانی صنایع دستی در آسیای اقیانوس آرام افزود: در پی تمامی مراحل تولید زیلو در میبد ، دریافته است که تمام مراحل  پیش نیازهای زیلو و زیلوبافی به خودی خود در این شهر انجام می شود.

وی ضمن ابراز خرسندی از دانستن اینکه کارگاه ها و کلاس هایی برای آموزش این هنر باستانی در میبد وجود دارد گفت: هنر زیلوبافی باید در بازار جهانی شناخته شود و تصمیم نهایی به اختیار شورای جهانی صنایع دستی خواهد بود.

تنها یک ماه پس از بازدید نمایندگان شورا از این شهر، سید مصطفی فاطمی ، معاون میراث فرهنگی، جهانگردی و صنایع دستی یزد اعلام کرد که این شهر به عنوان شهر جهانی زیلو ثبت شده است.

 

شورای جهانی صنایع دستی (WCC) از سال ۲۰۱۴ اقدام به راه اندازی شبکه ای از صنایع دستی خلاق کرد. ایران، واقع در منطقه آسیای اقیانوس آرام ، برای اولین بار به تحت نام های تبریز- شهر جهانی قالی بافی- و اصفهان -شهر جهانی صنایع دستی- در لیست کتیبه ی سال ۲۰۱۵ ظاهر شد.

میبد پس از تبریز، اصفهان، سیرجان، لالجین ، کلپورگان ، مریوان و مشهد به ترتیب به عنوان هشتمین نماینده ایران به ترتیب  به عنوان شهرهای جهانی قالی بافی، صنایع دستی، گلیم، سفال، سفال دستی، پاپوش های کلش و سنگهای قیمتی در لیست خواهد بود.

 

دستگاه زيلو بافي:

در هر كارگاه زيلوبافي به طور معمول يك تا دو دار عمودي وجود دارد. در بافت هر زيلو غالباً دو نفر (يكي استاد كار و ديگري شاگرد) نقش دارند. استاد زيلو باف با دار زيلو بافي و قسمت هاي آن و شاگرد با نقش و كوبيدن نخ پود در ارتباط است.

هر دستگاه زيلو بافي از قسمتهاي زير تشكيل شده است:

 

 

۱- تير (TIR)

دو ميله قطور مكعبي شكل از جنس چوبي كه بطور افقي به فاصله ۳ متري موازي يكديگر روي ۲ ستون چوبي به نام OSUN مستقر است. ضخامت تير به نسبت عرض دستگاه متفاوت است. معمولاً يك تير ۳ متري حدود ۷۵ سانتي متر ضخامت دارد. پس به طور كلي تير يكي از اجراي دستگاه زيلوبافي است كه جلوي آن بسته مي شود و هر دستگاه داراي ۲ تير است يكي در بالا و ديگري در پايين قرار دارد.

۲- اسون (OSUN)

۲ پايه يا ۲ ستون اصلي دار زيلو بافي است كه عمود بر زمين و به موازات يكديگر و به فاصله اي برابر عرض تيرها نصب مي شود. اسون نيز مانند تير از چوب يا تير فلزي در حال جديد ساخته مي شود.با اين تفاوت كه براي ساختن اسون، تنه درختي را درنظرمي گيرند كه خميدگي مختصري داشته باشد تا وقتي تيرها در آنجا قرار مي گيرند تير بالا مقداري جلوتر از تير پايين قرار گيرد. در اين حالت چله مايل قرار می گيرد و بافنده كه بايد در حالت ايستاده كار كند، بر آن تسلط بيشتري خواهد داشت.

در حقیقت ستون دستگاه زيلو بافي است كه قسمت هاي مختلف دستگاه بر روي آن قرار گرفته است. عَلَم و پشت بند و اسون مشابه پايه دستگاه بافندگي و تير بالا مشابه غلطك تار و تير پايين به منزله غلطك پيچيده پارچه در دستگاه بافندگي است.

 

3- تنگ (دماغه)

چوبي است سوراخ سوراخ، كه بر روي نورد قرار ميگيرد و نخ هاي تار را روي نورد محكم مي كند.

ميله چوبي قطوري است كه نوك تيز آنرا در حفره هاي دو سر تير مي كنند و آن را براي پيچيدن چله مي چرخانند سپس براي محكم نگه داشتن چله تا جايي كه ممكن است به عقب مي كشند و با چوبي ديگر به دیوار يا سقف كارگاه حايل مي كنند و به همان حال باقي ميماند.

۴- شمشه

ابزاري است كه از يك طرف به گرت ساده و از طرف ديگر به كمانه در ارتباط و در تعويض گرت ساده كمك مي كند. پس در يك جمله ميتوان گفت شمشه چوب گرت است كه در عرض دستگاه به موازات يكديگر قرار گرفته است و به طوريكه خواهيم گفت به كمك كمونه براي بافتن نقش زيلو به كار گرفته مي شود.

۵- پشت بند

چوبهايي است كه در پشت فني دستگاه زيلوبافي قرار ميگيرد و از يك طرف مهار شده است و از طرف ديگر شليت را نگه ميدارد. پس ميتوان گفت پشت بند چوب يا ميله آهني بلندي است كه دو سر آن در ديوار طرفين كارگاه تعبيه شده است. اين ميله كه در عرض دار قرار دارد، يك وسيله نگه دارنده كمانه و كلي است.

۶- كَلي

چنگك چوبي است كه براي جابجا كردن تارهاي متصل به گرت نقش به كار مي رود و اين چنگك از يك طرف به پشتبند و از طرف ديگر به علت كوتاهي طناب شليت را كه به عقب كشيده مي شود نگه ميدارد. براي جلوگيري از پايين افتادن كلي قوس بالايي را با يك طناب كمكي به بالاي دستگاه متصل مي كنند.

۷- شليت

يكي ديگر از متعلقات دار زيلو بافي شليت است. شليت يك مجموعه از نخهاي تابيده شده اي است كه آن را موازي هم در يك رديف افقي به دو چوب كه در طرفين دستگاه (مقابل هر اسون يك عدد) عمود بر زمين نصب شده است بسته اند. شليت در حد فاصل و به موازات دستگاه و پشت بند به نحوي قرار گرفته است كه وقتي بافنده پشت دستگاه مي ايستد شليت بالاي سر و پشت گردن او قرار مي گيرد. شليت از چندين رشته نخ تركيب و از هر رشته از به هم تابيدن ۲۸ تا ۳۰ لايه نخ نمره ۵ تهيه شده ميشود. اين مجموعه را به ۱۲ دسته كوچكتر ۵ يا ۶ رشته-اي تقسيم ميكنند و مابقي به هم ميبندند. هر يك از اين دسته ها نام و عملكرد مستقلي در بافت زيلو دارد. دو دسته آن به نام سياجو و سفيد جو و ۳ دسته به نام مداخل مربوط به نقش حاشيه اند و هفت دسته ديگر كه مج نام دارند، در بافت نقش زيلو مؤثرند.

تعداد مجها متناسب با نوع نقشه كم و زياد مي شود. هر چه نقشه پيچيده تر باشد، بر تعداد مج افزوده مي شود. در زيلوهاي معمولي و ساده كه براي خانه مي بافند از شليت هفت مج استفاده ميشود. اما شليت زيلوهايي كه حاشيه نويس دارند و براي مساجد و امامزادهها به كار مي رود داراي ۱۳ مج است. به طوري كه از شيوه نامگذاري مجها استفاده شود، زيلو در اصل دو مج به اسامي مج افزوده شده است اما چون نتوانسته اند نام جديدي براي آن انتخاب كنند، مج اضافه شده اي را در قياس با دو مج اوليه نامگذاري كرده اند.

۸- گرت GORT

مجموعه نخهايي است كه يك سوي آن به چله و سر ديگر آن به شليت و شمشه مي بندند دسته اي كه به شليت بسته ميشود از دو بخش تشكيل شده است:

۱- گرت نقش

۲- گرت ساده

گرت ساده

مجموعه نخهايي كه براي تفكيك تارها به چله بسته ميشود و سر ديگر آن به شمشه وصل است. پس آنچه به شمشه مي بندند گرت ساده ولي اگر به شليت وصل باشد گرت نقش دار گفته مي شود.

گرت دج

منظور همان نقش حاشيه است و منظور از بستن گرت دج و نقش فراهم كردن امكان جابجايي تارها براي نقش آفريني است و هدف از بستن گرت ساده قابل تقسيم كردن تار به دو دسته مساوي و ايجاد فضايي يعني آندو جهت عبور پود است. گرت ساده را در تمام نقشها يكسان مي بندند و بالعكس شيوه بستن گرت نقش با تعويض هر نقشه تغيير ميكند.

۹- چاله

گودالی مستطیل شکل در زمین که طول و عرض آن متناسب با تیر پایین میباشد.

۱۰- طناب كلي

طنابی که به وسیله آن کلی نگهداشته میشود و به دیوار یا بالای دستگاه وصل میشود.

نام قسمتهای دیگر دستگاه عبارتند از:

۱۱- مج

۱۲- چوب شليت

۱۳- حفره هاي تير

۱۴- كمانه

۱۵- پهنه بند

مهرمارکت؛ فروشگاه آنلاین فروش صنایع دستی یزد ارسال به سراسر کشور

شیوه بافت زیلو

برای بافتن زیلو حداقل دو نفر لازم است که یک نفر استاد است و نفر دیگر شاگرد یا دفتین زن، که کار استاد زیلو باف، انداختن نقش و پودگذاری است.

قبل از بررسی مکانیزم بافت و طرحهای مورد استفاده در بافت زیلو و مراحل فنی بافت لازم است وسایل یا تکنیکهایی که در بافت لازم است مرور شود.

 

۱- مج

ابتدا شاید بپرسید که مج چیست؟ مج رشته ای از شلیت مربوط به نقش زمینه زیلو است که تعداد مج در رابطه با نوع نقشدار از ۱۳ تا ۷۰ متغیر است. برای گرفتن نخهای شلیت در زیلوی ۳*۲ نزدیک به ۷۲۰ عدد نخ تار موجود است که در پاسسن دستگاه این نخها بوسیله دماغه به اسنو یا نورد متصل است و چون مکانیزم پیچش نورد بصورت دستی است نورد با حرکت دستی که توسط بافنده انجام می شود نخهای تار یا همراه با بافت زیلوی بافتهذشده به دور نورد یا اسنو پیچیده میشود و سر دیگر نخ های تار با مکانیزم مشابه در بالا به تیر بالایی متصل است و دور آن پیچیده میشود که رفته رفته با بافت زیلو از روی آن باز میشود که این مکانیزم را می توان کاملاً در ماشنهای بافندگی جستجو کرد. در هنگام بافت پارچه که با بافت رفتن منسوج نخ تار بصورت مکانیزم خودکار از روی چله نخ تار باز شده که متاسفانه در تکنیک و صنعت زیلو بافی هنوز مکانیزم کاملاً قدیمی و به صورت دستی عمل می شود.

پس در حالت کلی در صنعت زیلو بافی با بافت زیلو نخ تار از روی تیر باز شده ودر ابتدا نخ های تار در تمام زیلو بدین صورت تقسیم بندی میگردد که ۵ تا ۶ تار اول برای کناره و نخهای دیگر پشت تار متصل است در حالت کلی یک تار متصل به گرت ساده و تار دیگر به گرت نقشدار متصل است که گرت نقشدار با شلیت در تماس است .

تار سوم دوباره به گرت ساده که مربوط به شمشه است و تار چهارم به گرت نقشدار و تار پنجم به گرت ساده پس در یک جمله اینطور می توان توجیه کرد که در تمام نخ های تار بطور یک در میان یک نخ تار به گرت ساده و نخ تار بعدی به گرت نقشدار الی آخر.

پس هر دار زیلو دارای دو شمشه است که نخهای تار توسط یک گرت ساده به آن وصل میشود و تارهای دیگر با واسطه دیگر به نام گرت نقشدار به شلیت متصل است. گرت نقشدار نخهای تار را که مربوط به نقش زیلو است (خط نویس و حاشیه، نقش زمینه) میبافد. مانند وردهای یک دستگاه جلو و عقب میرود که انتخاب نخهای تار بسته به نقش زیلو به وسیله بافنده صورت میگیرد و با جلو کشیدن شلیت موجب جلو آمدن تار (دهنه رو) شده، به وسیله کلی از برگشت آنها جلوگیری میکند و با حرکت پود نقش مورد نظر را ایجاد میکند.

به عبارت دیگر با عوض شدن رنگ جلو کشیدن شلیت و گیرانداختن آن توسط کلی موجب آن می شود تا نخ تارهای پود در محلهایی که تار جلو کشیده شده در زیر آن و در محلهایی که تار در جای خود باقیمانده در رو قرار گیرد و نقش زده شود. الزاماً چون حجم نخ پود زیادتر است (چون نمره نخ تار ۶/۵ و نمره نخ پود ۷/۵ است) دوبار پودگذاری انجام می شود، دیگر نخهای تار دیده نمی شود.

گرت ساده نیز نخ پود را در زمینه نگهداشته و حتی از هر رنگ یکی پود بافته شده گرت ساده به وسیله شمشه که آن نیز توسط کمانه جابجا می شود، محل خود و الزاماً محل تارها را تغییر داده «قوص کمانه یکی از میله ها را جلو کشیده و شمشه دیگر در اثر شل شدن ریسمان به عقب بر می گردد» هر کجا که نخ پود رو قرار گرفت (روی فنی زیلو) اجباراً این نخ چون گرت نقش تغییر شلیت نقش را عوض میکند نخ رنگ دیگر با نقش مشابه به پشت می افتد.

پس در حالت کلی یک یک حالت قرینه در پشت و رویش ایجاد می¬گردد.  برای ایجاد کناره در زیلو نخ های پود به ۲ و ۶  تار کناره پیچیده می شود. پس به طور کلی نخها در تمام زیلوها به این صورت تقسیم بندی می شود و ایجاد نقش در دست توانای بافنده است.

 

۲- گرت بندی

برای شروع به کار بافت نقشه های مختلف روی زیلو گرت بندی لازم است پس گرتبندی یکی از دشوارترین کارهای زیلو بافی است به عنوان مثال برای بستن گرت در نقشه ای به نام “پرت توره” به ترتیب زیر عمل می کنیم:

برای نقش حاشیه اصطلاح دج و برای نقش زمینه اصطلاح مجرت نقش به کار میبرند گرت بندی از قسمت حاشیه زیلو شروع میشود. حاشیه یبا دج نقوش مختلفی دارد که هر جزء آن به نام ویژه ای مشخص شده است نام و رشو گرتبندی نقشه های حاشیه به ترتیب زیر است.

 

۳- شو کناره

نام اولین نقش حاشیه زیلو یعنی همان خطوط موازی کناره زیلو است که ۵ رشته گرت دارد.

۱-۳: یک گرت به سفید جو یعنی یک تار از چله با سر نخ دیگری به نام گرت به یک رشته از مجموعه نخ های سفید جو می بندند این عمل را به طور یک در میان، یک بار در سیاجو و یک بار به سفید جو می بندند.

۲-۳: یک گرت به سیا جو که قرینه توضیح۱-۱ می باشد.

۳-۳ یک گرت به سفید جو

۴-۳: یک گرت به سیا جو

۵-۳: یک گرت به سفید جو

 

۴- مداخل

نام دومین نقش حاشیه است که به سر پرنده شباهت دارد و با ۳ گرت بسته می شود:

۱- یک گرت به مداخل پایین

۲- یک گرت به مداخل وسط

۳- یک گرت به مداخل بالا

 

۵- کش

یکی دیگر از طرح هایی که در بافت زیلو به کار می رود کش نام دارد. دو رشته خطوط عمودی و موازی است که در مقابل نقش مداخل قرار دارد و با ۴ گرت به ترتیب زیر بسته میشود:

۱- یک گرت به سیا جو

۲- یک گرت به سفید جو

۳- یک گرت به سفید جو

۴- یک گرت به سیا جو

 

۶- کنگره

نام نقشی است که بعد از کش قرار دارد و آن را به 3 گرت به ترتیب زیر می بندند.

۱- یک گرت به مداخل پایین

۲- یک گرت به مداخل وسط

۳- یک گرت به مداخل بالا

 

۷- چهار کش

خطوط عمودی و موازی شبیه کش است با این تفاوت که فاصله بیشتری با یکدیگر دارند ولی گرت آنها مثل کش ردیف ۳ بسته میشود.

 

۸- بند و گل

یک گل کامل و نیم گل است (منظور از گل نقشه های هشت ضلعی است با ستاره ای در وسط یا هر نقش دیگری که در نقش بافته میشود) دارای ۴ گرت است که به ترتیب زیر بسته می¬شود:

۱- یک گرت به سفید جو

۲- یک گرت به سیا جو

۳- یک گرت به سفید جو

۴- یک گرت به سیا جو

 

۹- پروانه

نقش شبیه پروانه که بعد از۳ کش قرار میگیرد و با ۳ گرت به ترتیب زیر بسته می شود.

۱- یک گرت به مداخل پایین

۲- یک گرت به مداخل وسط

۳- یک گرت به مداخل بالا

 

۱۰- سه کش

۳ خط موازی در حاشیه است که با سه گرت به ترتیب زیر می بندند.

۱- یک گرت به سفید جو

۲- یک گرت به سیا جو

۳- یک گرت به سفید جو

 

روش بستن گرت مج

برای بستن گرت مج با نقش زمینه به هر یک از مجها یک گرت بسته می شود به این منظور از مج پایین شروع میکنند. یعنی یک گرت به مج پایین می بندند و به همین ترتیب یکی به برمج پایین و ردیفهای بالاتر از آن تا به مج بالاتر برسند. آنگاه بار دیگر از بالا شروع میکنند و میبندند تا به پایین برسند با این تفاوت که اولین مج از بالا را ها میکنند و از برمج بالا شروع به بستن میکنند تا به مج پایین برسند.

هر دو از دو مرحله از پایین به بالا و دوباره بالا به پایین نقش یک گل است که برای تشکیل نقش گلهای زمینه ۱۵ مرحله باید این عمل تکرار شود

منبع: اکثر منابع منتشر شده به صورت چاپی و الکترونیک

 

این مطلب در حال ویرایش و تکمیل است لطفا اگر در خصوص زیلو، نکته ای را لازم میدانید که باید در این مقاله درج گردد آن را در بخش نظرات همین مقاله عنوان کنید با تشکر

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *